„Spoina” Irminy Kosmali – pierwsza powieść o akcji „T4” i filozofii szaleństwa

Czy literatura może opowiedzieć o przemocy systemu, nie uciekając w publicystykę? Czy może dotknąć doświadczenia choroby psychicznej bez redukowania go do sensacji lub metafory? „Spoina”, najnowsza powieść Irminy Kosmali, odpowiada na te pytania z rzadką dziś powagą i odwagą.

To pierwsza polska powieść, która wprost podejmuje temat akcji „T4” prowadzonej wobec pacjentów szpitala psychiatrycznego „Dziekanka” w okresie II wojny światowej, wpisując ją w szeroki kontekst filozoficzny, etyczny i egzystencjalny. Kosmala nie rekonstruuje jedynie faktów, interesuje ją to, co dzieje się na styku medycyny, władzy i ludzkiej podmiotowości, tam, gdzie granica między leczeniem a przemocą staje się niebezpiecznie cienka.

Akcja „Spoiny” osadzona jest w Gnieźnie, lecz jej horyzont myślowy daleko wykracza poza lokalność. Powieść staje się przestrzenią namysłu nad naturą rozumu, odpowiedzialnością instytucji i pytaniem, czy cierpienie psychiczne może być traktowane jako obszar eksperymentu, nawet w imię postępu. Autorka konsekwentnie unika jednoznacznych osądów, wybierając zamiast tego filozoficzny niepokój, który długo nie pozwala czytelnikowi wrócić do komfortowych kategorii dobra i zła.

Istotną rolę odgrywają w powieści postacie historyczne, m.in. Olga Boznańska oraz Kazimierz Wize, filozof i psychiatra, autor przełomowego traktatu „W godzinie myśli. O istocie sztuki”. Ich obecność wprowadza do narracji pytania o relację między sztuką, chorobą i poznaniem, czyniąc ze „Spoiny” nie tylko powieść psychologiczną, lecz również literacki esej o granicach ludzkiego poznania.

Irmina Kosmala (filozofka, pisarka i krytyczka) od lat buduje konsekwentny i rozpoznawalny język literacki. „Spoina” jest zwieńczeniem tryptyku zapoczątkowanego powieścią „Złuda” (2020) i kontynuowanego w „Krótkiej historii nikczemności” (2024). To także książka, która potwierdza jej pozycję jako jednej z najciekawszych autorek współczesnej literatury psychologicznej.

„Spoina” ukazała się w serii Biblioteka Współczesnej Prozy, redagowanej przez Dawida Junga, nakładem uznanego wydawnictwa Zeszyty Poetyckie, w którym swoje pierwsze książki publikowały m.in. Urszula Zajączkowska i Małgorzata Lebda. Powieść Kosmali powstała dzięki stypendium Marszałka Województwa Wielkopolskiego w dziedzinie kultury.